Geplaatst Fokkerij
Elk voorjaar is het weer een prachtig gezicht: merries die met hun veulens lekker buiten in de wei lopen. Ook hier op Bokt vliegen de veulenfoto’s je om de oren. Op [FA] Fokkerij en Afstamming vind je veulens vanaf de geboorte totdat ze één jaar oud zijn en heel veel informatie over drachtige merries, de bevalling en de zorg voor een veulen. Uiteraard is de aanloop naar de bevalling voor veel merrie-eigenaren elke keer weer een heel spannende tijd. Voor de geboorte van het veulen is het goed als je wat spullen klaar hebt staan. Deze kun je klaarzetten in een emmer, poetskoffer of wat dan ook, zodat je ze direct kunt grijpen als het zover is. In de Dikke Buiken-topics op Bokt komt regelmatig de vraag voorbij: ‘wat moet er in de kraamkoffer voor mijn merrie zitten en wanneer gebruik ik deze?’. Daarom hebben wij deze informatie voor jullie op een rijtje gezet. Het kan zijn dat je zaken mist op deze lijst. Dit is een basislijst en kun je naar eigen inzicht verder aanvullen.
Vóór de bevalling
Een bevalling bij het paard laat zich niet makkelijk voorspellen. Welke signalen je merrie geeft, en hoever voor de bevalling, verschilt van paard tot paard. Elke paardeneigenaar wil echter wel graag bij de geboorte van het veulen aanwezig zijn, maar 24 uur per dag bij je merrie zijn, dat werkt ook niet. Daarom zijn er enkele hulpmiddelen die je kunnen helpen om te voorspellen wanneer het veulen gaat komen:
Camera in de stal: een camera in je stal ophangen is altijd een goed idee. Niet alleen heb je zo beeldmateriaal wanneer je ongewenst bezoek hebt gehad, maar op deze manier kun je ook een ziek paard in de gaten houden, zonder er direct naast te hoeven staan. Dit geldt uiteraard ook voor drachtige merries. Door de camera al enkele maanden voor de uitgerekende datum op te hangen, krijg je gelijk een mooi beeld van hoe de merrie zich normaal gesproken gedraagt. Zo valt afwijkend gedrag, in aanloop naar de geboorte, veel sneller op. Kies voor een camera die aan jouw behoeften voldoet en die water- en stofdicht is. Voor het in de gaten houden van een drachtige merrie is nachtzicht sowieso erg fijn, dan hoeft er geen licht aan te blijven op stal of bij de wei. Bevalt je merrie in de wei, dan heb je wellicht een camera nodig die wat verder reikt. Bij een merrie die het veulen in de stal gaat krijgen, is het handig om de camera zo op te hangen dat je alle hoeken van de stal goed kunt zien. Alle camera’s werken op stroom. Meestal kan dit gewoon met een stekker in het stopcontact, maar tegenwoordig zijn er ook camera’s met een accu of een zonnepaneeltje om deze van stroom te voorzien. Een internetverbinding is ook noodzakelijk, dan kun je altijd even bij je merrie kijken, waar je op dat moment ook bent. Is er bij jou op stal geen internet, dan kun je een camera met simkaart voor 3G/4G kiezen.
Geboorte-alarm: een geboorte-alarm helpt je, als het moment van de geboorte echt dichterbij komt. Zodra je merrie in de buurt van de uitgerekende datum komt, of je ziet duidelijke tekenen dat geboorte niet lang meer op zich zal laten wachten, kun je deze omdoen. Er zijn tegenwoordig verschillende alarmsystemen, die elk uitgaan van een ander moment van de bevalling. Om te beginnen is er een singelalarm. Deze wordt bevestigd aan een anti-rolsingel. Als de bevalling begint, gaat de merrie vaak helemaal plat liggen om zo de weeën op te vangen. Hier maakt het singelalarm gebruik van. Zodra de merrie helemaal vlak gaat liggen, zal de zender van alarm een seintje geven naar de ontvanger. Dit is meestal de mobiele telefoon van de merrie-eigenaar. Die kan dan naar de stal komen en zo bij de bevalling aanwezig zijn. Het halsteralarm werkt op dezelfde manier. Als de merrie helemaal plat gaat liggen, krijgt de eigenaar een signaal. De singel- en halsteralarmen zijn wel gevoelig op valse alarmen. Als je een merrie hebt die helemaal plat slaapt, zal deze ook afgaan. Vaak zitten er op een singel- of halsteralarm dan ook verschillende standen, waaronder een slaapstand, speciaal voor de plat slapende merries.
Daarnaast is er ook een alarm dat in de vulva ingenaaid wordt. Dit alarmsysteem bestaat uit twee delen: een magneet en een zender. Deze worden aan de bovenkant van de vulva-lippen van de merrie gehecht door de dierenarts, waarna ze aan elkaar geklikt worden. Op het moment dat de vulvalippen uit elkaar gaan omdat het veulen eraan komt, gaan de magneet en de zender los van elkaar en krijgt de eigenaar een signaal dat het zover is.
Ook is er tegenwoordig een alarmsysteem dat uitgaat van de lichaamstemperatuur van de merrie. Bij dit systeem wordt er een zender in de vagina van de merrie geplaatst. Deze registreert de lichaamstemperatuur van het dier. De zender zit in een speciaal ontworpen tuigje, er wordt dus niets ingenaaid bij het paard. Dit tuigje is weer verbonden met een singel, zodat alles op zijn plaats blijft. Ongeveer een uur voor de bevalling daalt de lichaamstemperatuur van de merrie. Dit systeem registreert die daling en geeft op dat moment een seintje af naar de eigenaar, zodat hij weet dat het veulen eraan komt.
PH-strips: zodra de merrie melk begint te druppelen, kun je deze met behulp van PH-strips testen. Deze strips zijn bij elke ruitersportzaak te koop, let er wel op dat range van de strip niet te groot is. Als je merrie gaat bevallen, zal de melk zuurder worden, omdat de PH-waarde daalt. Bij een PH van 6,4 of lager zal het veulen binnen 48 geboren worden, bij een PH van 6 of lager, is dit binnen 24 uur. Om dit te testen, neem je een PH strip en daarmee vang je een druppeltje melk van de merrie op. De strip zal dan verkleuren, afhankelijk van de hoogte van de PH. Met behulp van de kleurindicatie op de verpakking kun je dan de PH aflezen. Zo heb je een indicatie van wanneer je merrie gaat bevallen. Om melk te krijgen bij je merrie, moet je haar niet melken. Hooguit kun je even met je vingers over de uier wrijven om te zien of er een druppeltje uit komt, meer niet. Dat druppeltje kun je dan testen.
Tijdens en na de bevalling
Als het eenmaal zover is en je merrie gaat bevallen, dan wil je natuurlijk niet nog alles bij elkaar moeten zoeken wat je tijdens of na de bevalling nodig hebt. Het is dan ook handig om van tevoren alles al bij elkaar klaar te hebben staan op een vaste plek in de stal, zodat je de spullen meteen kunt pakken en meenemen naar de kraambox of -weide op het moment suprême. Hieronder volgt een lijstje met wat je klaar moet hebben liggen als je merrie begint met de bevalling:
Een volledig opgeladen telefoon met daarin de telefoonnummers van je eigen en andere dierenartsen: als er iets mis gaat tijdens de bevalling, het veulen staat niet op, de merrie laat niet toe dat het veulen drinkt, of de nageboorte komt er niet af, dan is de dierenarts nodig. Het is handig om je telefoon binnen handbereik te hebben met daarin het telefoonnummer van je eigen dierenarts. Maar zet daar ook die van enkele andere dierenartsen in, mocht je eigen dierenarts niet meteen kunnen komen, bijvoorbeeld omdat deze met een spoedgeval bezig is, of simpelweg ziek is.
Staartbandage, elastiekjes:door de staart van je paard vlak voor de bevalling te bandageren, heb je beter zicht op het verloop van de bevalling. Niet iedere paardenhouder vindt het fijn om de staart van het paard te bandageren, maar als je dat wel wilt, is het handig om de bandage binnen bereik te hebben liggen. Zorg dat deze niet te strak zit en nergens knelt. Een andere manier om zicht te hebben, is om de staart van je paard in te vlechten met een elastiekje.
Desinfecterend middel: als het veulen er eenmaal is, zal de navelstreng knappen op het moment dat de merrie weer gaat staan. Het stompje aan de buik van het veulen moet je desinfecteren, om te voorkomen dat er bacteriën binnendringen. Dit kan bijvoorbeeld met isobethadine gyneacologisch, jodium tinctuur 5% of chloorhexidine. Elk middel heeft zijn voor- en nadelen, dus is het raadzaam om je hierover goed in te lezen.
Emmer lauwwarm water, zeep en glijmiddel of huishoudolie: soms stagneert de geboorte, bijvoorbeeld omdat het veulen niet goed ligt. In dat geval moet er ingegrepen worden. Dan is het goed als je lauwwarm water en zeep klaar hebt liggen om je armen even snel te kunnen wassen. Als de dierenarts komt, zal die dit ook waarderen. Glijmiddel of huishoudolie maken de geboorteweg gladder, zodat het helpen van de merrie makkelijker zal gaan.
Touwtjes: bij een groot veulen, of als de merrie uitgeput raakt, kan het nodig zijn om haar te helpen met bevallen. In zo’n geval zijn touwtjes, bijvoorbeeld strotouwtjes, erg nuttig om in de buurt te hebben. Je kunt deze om de beentjes van het veulen binden om zo betere grip te hebben terwijl je zachtjes meetrekt met de weeën van de merrie. Een strotouwtje kun je ook gebruiken om de nageboorte mee op te knopen, om te voorkomen dat de merrie erop gaat staan of deze ergens achter blijft haken.
Navelklem: normaal gesproken breekt de navelstreng van het veulen af op het moment dat de merrie na de bevalling weer gaat staan. Echter, het kan gebeuren dat de navelstreng zo lang of stug is, dat dit niet gebeurt. Ook na een red bag delivery of als de nageboorte vrij snel na het veulen eraf komt, breekt de navelstreng soms niet. In dat geval moet er even een handje worden geholpen. Breek de navelstreng zo’n 2 cm van de buik van het veulen door. Doorknippen van de navelstreng, zoals bij mensen, wordt bij een paard niet aangeraden omdat deze dan behoorlijk kan gaan bloeden. Bij bloedverlies via het stompje van de navelstreng kun je een navelklem gebruiken. Als het stompje is opgedroogd en eraf valt, valt ook de klem op de grond.
Schaar, mes, pollepel: bij een normale geboorte zal de pootjesblaas, waar het veulen in zit, op een bepaald moment breken. Hierdoor komen het hoofdje en de benen vrij en kan het veulen ademhalen. Soms zijn de vliezen echter dik of stug en breken deze niet. In dat geval kun je met je handen het vlies opentrekken of een schaar of mes gebruiken (neem wel een exemplaar met een stompe punt). Ook kan een merrie een red bag delivery hebben. Hierbij scheurt de placenta, die de gehele baarmoederwand bekleed, niet open. In plaats daarvan laat deze los en zal rondom de waterblaas en het veulen blijven zitten tijdens de geboorte. Je herkent dit aan een rode, fluweelachtige ballon die de merrie probeert uit te persen. Op deze red bag is ook een soort cervixvormige ster zichtbaar, deze is vaak wittig van kleur. In dat geval telt elke seconde, want het veulen krijgt nu geen zuurstof meer via de placenta, maar kan ook niet ademhalen. Met het mes, de schaar of de pollepel kun je de witte ster kapot maken/openen. Dan zullen de vruchtvliezen zichtbaar worden. Ook deze breek je met het mes, de schaar of de pollepel. Daarna kun je het veulen zo snel mogelijk op de wereld helpen.
Schone handdoeken: normaal gesproken zal een merrie na de bevalling haar veulen drooglikken. Maar soms gebeurt dat niet, bijvoorbeeld omdat de merrie vermoeid is of overleden, of bij een maiden merrie die overdonderd is door alles en niet goed weet wat ze met die kleine aan moet. In dat geval kun je met de schone handdoeken het veulen vast wat droogwrijven. Ook als de buitentemperatuur laag ligt, kun je het veulen vast droogwrijven met een schone handdoek.
Riek of mestvork en kruiwagen: een bevalling levert altijd wat rommel op. Voor de bevalling zal je merrie vaak wat meer kleine hoopjes mesten en tijdens de bevalling belanden vruchtwater, placenta en bloed in de stal. Als alles achter de rug is, kun je met de riek of mestvork en de kruiwagen de stal een beetje fatsoeneren. Zo liggen moeder en veulen er schoon bij en verklein je de kans op ziektes door bacteriën.
Stro en hooi: als je na de bevalling de stal wat hebt gefatsoeneerd, kun je hem opstrooien met wat vers stro. Op het stro ligt het veulen warm en zacht. Een bevalling is topsport en daarna moet je merrie ook melk aanmaken. Voldoende ruwvoer is dan ook de basis van het dieet van de merrie.
videocamera of fototoestel (met opgeladen batterijen): als je tijdens de bevalling van je merrie foto’s of een video wilt maken, heb je natuurlijk een camera nodig. Als je op het moment suprême dan nog moet zoeken of je komt er dan achter dat de batterijen leeg zijn, is dat natuurlijk niet handig. Dus zorg je er van tevoren voor dat de camera voor de grijp ligt met opgeladen batterijen erin.
Emmer met deksel: na de geboorte van het veulen komt de nageboorte eraf. Deze moet je altijd even (laten) controleren of hij compleet is. Als er stukjes van de nageboorte achterblijven in de merrie, kan zij hier namelijk heel ziek van worden. Als je twijfelt of hij compleet is, kun je de dierenarts vragen om dit te komen controleren. Tot die tijd kun je de nageboorte bewaren in een emmer met deksel. De nageboorte dek je in de emmer even toe met een schone theedoek, totdat de dierenarts hem kan controleren. Door de deksel op de emmer te doen, voorkom je dat insecten of andere dieren erbij komen.
Zuigfles met speen, kom, trechter, melkpoeder, SOS-kit: na de geboorte moet het veulen de eerste melk van zijn moeder krijgen. Deze melk wordt ook wel biest genoemd en is heel belangrijk. Ze zit vol antistoffen die het veulen na de geboorte goed kan gebruiken. Het kan gebeuren dat een merrie haar veulen niet laat drinken, bijvoorbeeld omdat het haar eerste veulen is en ze wat onwennig is met haar kind, of omdat de uier zodanig op spanning staat dat het zoeken van het veulen haar pijn doet. Vaak helpt het als je de merrie even vasthoud of het veulen een duwtje in de goede richting geeft. Lukt dit niet, dan kun je de merrie ook melken. Vang de melk op in een kom, zeef deze eventueel zodat er geen vuiltjes in zitten en schenk het via de trechter in de zuigfles. Dan draai je de speen erop en kun je het veulen de biest met de fles geven. Sommige merries maken geen of te weinig biest aan, of het is van slechte kwaliteit. En een enkele keer gebeurt het dat de merrie de bevalling niet overleefd. Voor dat soort situaties is het handig als je ingevroren biest beschikbaar hebt, of biest in poedervorm. Deze laatste is te krijgen in een SOS-kit van een bekend paardenvoermerk. Je maakt dan eerst het melkpoeder uit de set aan met water, daarna roer je het biestpoeder er doorheen en dan kun je het in de fles aan je veulen geven.
Gebruikte bronnen: