Paarden hard laten werken of uitputten?

Moderators: Neonlight, C_arola, Firelight, Sica, Dyonne, NadjaNadja, balance, Essie73

Toevoegen aan eigen berichten
 
 
Himyar

Berichten: 4541
Geregistreerd: 14-08-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 28-04-05 14:33

En nog iets over hard werken en het gevaar van blessures:

Mitavite - News Bulletin
... increase energy, we can delay the onset of fatigue - because the horse will not
... insufficiency which can lead fatigue, poor performance and injuries. ...
www.mitavite.com.au/news_P_B8.asp - 34k - In cache - Gelijkwaardige pagina's
Mitavite - News Bulletin
... increasing the likelihood of falls, fractures and other injuries. ...
and anaerobic energy, we can delay the onset of fatigue - because the horse will ...
www.mitavite.com.au/news_P_B2.asp - 29k - In cache - Gelijkwaardige pagina's
[ Meer resultaten van www.mitavite.com.au ]
1999 World Trotting Conf Papers - Prof Sune Persson
... In the racing horse all energy production starts with anaerobic breakdown of
energy-rich ... therefore, with less risk of fatigue related injuries. ...
www.harness.org.au/99wldcon/PPERSSN2.HTM - 14k - In cache - Gelijkwaardige pagina's
Tying Up and Muscle Fatigue:
... When muscles fatigue, the horse begins to lose control over his stride, ...
The Krebs cycle is where the energy of the cell, and the horse, is produced. ...
www.redwings.org/HTMLarts/tyupa.htm - 13k - In cache - Gelijkwaardige pagina's
The Physiology of Movement/Conditioning To Avoid Soreness
... When muscle fatigue sets in, the strain of concussion, usually absorbed by
... metabolizes energy, incorporate use of aerobic work-outs in your horse's ...
www.commonsensehorse.com/muscle.html - 27k - In cache - Gelijkwaardige pagina's
Show Articles
... is the term used to describe the ability of footing to absorb impact energy.
... a horse can also lead to injuries as fatigue enters the picture. ...
www.xcodesign.com/aaep/displayArticles.cfm?ID=134 - 9k - In cache - Gelijkwaardige pagina's

MEPC - McPhail Chair Presentations
... that results in overuse or fatigue injuries, which precede a major breakdown.
... The release of elastic energy helps to raise the horse's body into the ...
cvm.msu.edu/dressage/articles/mcpres/presww3.htm

PREPARATION AND CONDITIONING
... in muscles is combined with oxygen from the blood to produce energy and motion.
... Skeletal Fatigue- The skeletal system includes your horse’s bones, ...
tarlton.law.utexas.edu/dawson/articles/preparation.htm

Conditioning Your Horse - The Sentinel
... which may result in fatigue-related lameness or depress your horse's immunity
... horse up is key to minimizing the chance of exercise related injuries. ...
www.saddleshop.com/sentinel/conditioning_horse.htm

796285
Berichten: 6664
Geregistreerd: 04-06-03

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 28-04-05 15:43

Ik werk m'n paard hard, maar dan maar 3x in de week. Rest van de week heeft 'ie wei-vrij. Ik heb gemerkt dat 'ie daar meer conditie bij opbouwt en zich lekkerder bij voelt als elke dag een minder intensieve training...

Karin

Berichten: 65350
Geregistreerd: 10-01-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 28-04-05 16:03

Als je al die artikelen leest, dan zou je haast niet eens meer op je paard durven klimmen. Knipoog Nagelbijten / Gniffelen

En dan overkomt hem wat in de stal of in de wei. Knipoog

Himyar

Berichten: 4541
Geregistreerd: 14-08-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 07:13

Ik denk dat de paarden die het meeste gevaar lopen op blessures, paarden zijn in de sgw en de draf- en rensport. Dus de paarden die echt kei en kei hard werken. Niet negatief bedoelt hoor t.o.v. van deze sporten! Maar dit zijn toch wel de meest intense sporten die echt veel van het dier vragen, toch? Of valt endurance er ook onder?

Karin

Berichten: 65350
Geregistreerd: 10-01-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 07:17

Vergis je niet, ook in de dressuur kunnen ernstige blessures bestaan, bijvoorbeeld door overbelasting of door (herhaaldelijk) niet goed uitgevoerde oefeningen (bijv. als het paard er eigenlijk nog niet aan toe is, een 3-jarige die net onder het zadel is continu kleine voltes laten lopen om maar wat te noemen). Bij SGW bijvoorbeeld is het wat meer zichtbaar dat een paard een blessure kan oplopen, bijvoorbeeld bij een val. 'Direct resultaat', zeg maar. Bij een tak van sport als dressuur kan het er 'zomaar in sluipen'.

Endurance valt IMO ook onder de wat intensievere sporten. Ja

Maar voor alle takken van sport geldt: wanneer je zoveel mogelijk met beleid traint, goed voorbereid je wedstrijden rijdt en het welzijn van je paard in alles voorop stelt, verklein je de kans op blessures aanzienlijk.

Himyar

Berichten: 4541
Geregistreerd: 14-08-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 07:34

10 steps to lameness on the trail for an “out of shape” horse (hypothetical):
1st Work intensity exceeds oxygen supply to working muscles >>>
2nd Aerobic function is limited >>>
3rd Anaerobic function is increased >>>
4th Rider fails to recognize symptoms of anaerobic onset >>>
5th Lactic acid production increases >>>
6th Circulation is inadequate to remove lactic acid >>>
7th Fuel in individual muscles is depleted>>>
8th Fatigue and soreness cause changes in movement >>>
9th Changes in movement cause forces to be distributed differently on supportive ligaments, joints and bones >>>
10th A bad step causes a fall and/or injury.

How to tell that your horse is approaching his limitations:
1. Panting or blowing respirations
2. Heart rate more than 150 bpm
3. Profuse sweating

If these symptoms occur:
1st Stop and rest
2nd If your horse is still breathing heavily and/or the heart rate has not gone below 100 bpm after 5 minutes of rest, discontinue his exposure to intense work for a few days. For instance, if trail riding, it would be best to dismount and walk until the horse is rested, then chose less strenuous routes on subsequent rides until his conditioning improves.
3rd If your horse continues to blow and sweat after several minutes of rest, you may have overworked your horse. Immediately discontinue riding, cool him out and consider him off limits for at least a week.

Dus als je je paard echt hebt overnomen, dan moet je het een week laten rusten! Vandaar dat er tussen de races van renpaarden vaak zo'n lange tijd zit voor herstel, omdat ze tijdens een ren vaak heel veel geven. Best een eng idee dat je teveel kan vragen zonder in eerste instantie iets in de gaten te hebben!! En wat je zegt, steeds die herhalings oefeningen in de dressuur kunnen ook knap veel van een paard vragen.

Lielle

Berichten: 66537
Geregistreerd: 12-01-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 07:41

en idem voor de echt zware crossen. Je rijdt niet meer dan 3 a 4 echte zware crossen in een seizoen (en dan praat ik dus over 3 /4 sterren).

Het lastige is idd dat bij dressuur een blessure door overbelasting zo moeilijk aan te wijzen is; het is daar veel makkelijker om de schuld bij allerlei externe factoren te leggen.

Himyar

Berichten: 4541
Geregistreerd: 14-08-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 07:46

Karin schreef:
Maar voor alle takken van sport geldt: wanneer je zoveel mogelijk met beleid traint, goed voorbereid je wedstrijden rijdt en het welzijn van je paard in alles voorop stelt, verklein je de kans op blessures aanzienlijk.


En dan nog een van de vragen. Wordt een paard van dit alles (het harde werken met beleid) een "sweet horse"? Dus is/wordt hij dan braver, minder schrikachtig etc. dan een paard waar heel licht of nauwelijks mee gewerkt wordt? Dus maakt hard werken ook rustig en handelbaarder? Ik denk dat dit per combinatie verschilt.

Lielle

Berichten: 66537
Geregistreerd: 12-01-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 07:51

Braver niet per se denk ik. Een echt topfit paard dat lekker in zijn vel zit, kan ook uit gewoon plezier in het leven wel eens heel erg raar doen Haha! Maar er zijn er ook genoeg die - omdat ze te weinig aan de slag zijn - gaan lopen donderjagen; kortom, het zal dus idd per combinatie verschillen.

Karin

Berichten: 65350
Geregistreerd: 10-01-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 09:33

Citaat:
How to tell that your horse is approaching his limitations:
1. Panting or blowing respirations
2. Heart rate more than 150 bpm
3. Profuse sweating

Over dat tweede wil ik nog wat kwijt. Dit kan gelezen worden als 'zorg dat de HF niet boven de 150 uitkomt'. Maar een HF boven de 150 is IMO helemaal niet per definitie gevaarlijk. In een endurance- of SGW-training of tijdens een cross komt de HF regelmatig boven de 150 uit. Maar goed, het is niet de bedoeling om die HF een uur lang vol te houden, dan wordt het wel gevaarlijk voor de gezondheid. En er moet sprake zijn van een normaal herstel. Maar goed, hoe meet je dat als je niet met een hartslagmeter rijdt. Knipoog

Mijn paard zal denk ik niet 'braver' zijn als ik hem hard train. Wel als ik hem afwisselend train en hem voldoende de kans geef om zijn energie op een constructieve manier te gebruiken. Daarmee bedoel ik in feite wat Lielle in dit topic al heeft beschreven. En idd, het ene paard is het andere niet en de ene ruiter is de andere niet, dus het zal ook per combinatie verschillen.

Tenfold
Berichten: 1267
Geregistreerd: 04-09-03

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 09:45

Voor mij heeft die uitdrukking niets met een uitputtingsslag te maken. Maar wil voor mij gewoon zeggen dat een paard waarmee wordt gewerkt, veelal 'braver' is.
Die ervaring deel ik absoluut. Ik vind het zo'n herkenbare uitdrukking!
Makkelijker in de zin van, relaxter zowel op stal als onder het zadel als aan de hand, minder ondeugend etc etc.
Dit soort zaken zijn natuurlijk algemeen, gemiddeld bedoeld en niet per individu perse waar. Dat is niet meer dan logisch en natuurlijk zijn er uitzonderingen genoeg te vinden.

Aangehaalde verhalen over blessures en kansen daarop zijn minstens net zo algemeen en nietszeggend als je naar een individu kijkt. Alle blessures bij paarden die ikzelf mee heb gemaakt allemaal in het land opgedaan!

'Te' is nooit goed. Wat 'te' is, is voor iedereen anders, een discussie daarover heeft nooit een einde . Ik moet zeggen dat ik er geen moeite mee heb als een paard regelmatig flink aan het werk wordt gezet. Mits het paard goed in de gaten worden gehouden wat betreft conditie als en hij/zij verder goed wordt verzorgd. En ik kijk ook graag naar goeie paardensport, zonder hard werken zou de (top) sport van nu niet bestaan. De een zal het 'te' vinden, de ander niet.

Lielle

Berichten: 66537
Geregistreerd: 12-01-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 09:48

ik heb helaas ervaring met rottige rugblessures door sgw en springen, de eerste door een val en de tweede door een noodsprong. Maar dat is ook het risico van het vak denk ik, ik doe mijn best om zoveel mogelijk risico's uit te sluiten door goed te trainen onder goede begeleiding met goed materiaal, maar een ongeluk kan altijd gebeuren.

PS beide paarden zijn helemaal opgeknapt Ja

prompter

Berichten: 16662
Geregistreerd: 28-09-02

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 10:05

Himyar schreef:
En dan nog een van de vragen. Wordt een paard van dit alles (het harde werken met beleid) een "sweet horse"? Dus is/wordt hij dan braver, minder schrikachtig etc. dan een paard waar heel licht of nauwelijks mee gewerkt wordt? Dus maakt hard werken ook rustig en handelbaarder? Ik denk dat dit per combinatie verschilt.


Leuke vraag Lachen. Handelbaar en braaf zijn mijn paarden (dravers), maar hoe meer werk ze krijgen, hoe fitter. Mijn hengst denkt dan dat hij de hele wereld aan kan als hij in topconditie is, hij wordt dan steeds brutaler. Mijn merrie is chagerijniger naarmate ze meer vorm heeft.

De merrie is altijd schrikachtig geweest, dat is niet minder op het moment dat ze zwaar in het werk stond. Ik vind, als ze heel veel (maar dus niet té veel) werk krijgen, dat ze wat aparter in de omgang worden Haha!

Himyar

Berichten: 4541
Geregistreerd: 14-08-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 10:34

Maar hard werken doe je meestal niet om een paard braver te krijgen, maar omdat je in wedstrijden wat wilt bereiken. Of zijn er ook mensen die hun paard hard werken, puur om het braaf en handelbaar te maken/houden of alleen voor hun eigen plezier?

Lusitana

Berichten: 22846
Geregistreerd: 26-10-04
Woonplaats: buiten Grandola, Alentejo, portugal

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 10:45

Tenfold schreef:
Voor mij heeft die uitdrukking niets met een uitputtingsslag te maken. Maar wil voor mij gewoon zeggen dat een paard waarmee wordt gewerkt, veelal 'braver' is.
Die ervaring deel ik absoluut. Ik vind het zo'n herkenbare uitdrukking!
Makkelijker in de zin van, relaxter zowel op stal als onder het zadel als aan de hand, minder ondeugend etc etc.


Ik heb inmiddels ook begrepen dat de Amerikanen in elk geval dat bedoelen.
Maar denk je dan dat een paard wat zijn leven in de wei spendeert, niet braaf is?
Is braaf zijn eigenlijk niet gewoon een karakter eigenschap?
En in het oorspronkelijke gezegde spreekt men van "good horses", dat kun je zien als braag maar ook als goed in de zin van opgeleid. Zo van zonder werk heb je geen rijpaard. Waar wel wat in zit natuurlijk. Kortom je kunt het op verschillende manieren bekijken en helaas ook op de negatieve manier, zo van ik race een beetje in de rondte met mijn paard , maar ach "wet saddlepads make good horses".
Of, hij loopt te klieren dus moet ik hem maar even uitputten, want zelfde gezegde.
Het enige wat je dan bereikt is een paard over de rooie of een geknapt paard. Heel ouderwets hoor, en dat zal het gezegde ook wel zijn.
En wat het goede gedrag in de omgang betreft, dat heeft veel meer te maken met hoe je met het paard omgaat als je er niet op zit...
Hoe je toont dat je leider bent, maar ook veilig...
Braaf zijn heeft ook met opvoeding te maken.

Cassidy

Berichten: 75551
Geregistreerd: 08-08-01
Woonplaats: Purmerend

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst door de TopicStarter : 29-04-05 10:50

Waarom wordt er toch iedere keer op die wedstrijden gehamerd? Is het niet een veel groter compliment en een beloning voor je eigen werk als een paard aan een lang teugeltje en compleet onder controle in een lope langs een groep jekkerende ruiters gaan op het strand, die moeite hebben hun paarden onder controle te houden? Dat je je paard zonder moeite bij je kunt houden als de rest van de groep voor hem er vandoor spurt. Zal zeker een kwestie zijn van opvoeding, maar ook een teken van een paard dat voldoende in het werk staat. En ook in dat geval afhankelijk van het character van het paard.

Ik vind het persoonlijk een veel groter compliment dat ik mijn geestelijk gehandicapte broer op mijn paard kan zetten en die verder braaf is, dan dat ik zonodig die wedstrijd win.

Lielle

Berichten: 66537
Geregistreerd: 12-01-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 10:51

mijn compliment ligt in het met een goed gevoel uit de ring (of cross) komen, met een paard dat genoten heeft. En dat kan ook buiten wedstrijdverband zijn, maar dat gevoel is wel mijn reden om te trainen, niet die 1e plek.

Karin

Berichten: 65350
Geregistreerd: 10-01-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 10:56

Cassidy > dan heb je het over 'opvoeding', niet over 'hard werken' c.q. 'in het zweet werken'. Knipoog

Overigens kunnen in de recreatiesport paarden ook blessures oplopen door oneigenlijk gebruik. Je wilt niet weten hoeveel recreatieruiters (maar ook enduranceruiters) een vies gezicht trekken bij het woord 'dressuur', want dat staat voor hen gelijk aan 'in de krul trekken'. Nee, dressuur, daar blijven ze ver bij uit de buurt. Die gaan dan 'lekker crossen door de bossen' zonder zich af te vragen of hun paard wel in evenwicht loopt, of ze zelf wel in evenwicht zitten, of hun paard niet op de voorhand dondert, of-ie niet als een plank door de bochten gaat... Het paard hoeft dan in feite nog niet eens hard te werken, maar slijtage sluipt er net zo hard in en een blessure heb je op die manier net zo makkelijk als in de wedstrijdsport.

Verder sluit ik mij aan bij Lielle. In de endurance is het overigens vrij zinloos om je te focussen op die 'eerste plek', daar leent de aard van de sport zich niet voor.

Himyar

Berichten: 4541
Geregistreerd: 14-08-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 11:02

Cassidy schreef:
Waarom wordt er toch iedere keer op die wedstrijden gehamerd? Is het niet een veel groter compliment en een beloning voor je eigen werk als een paard aan een lang teugeltje en compleet onder controle in een lope langs een groep jekkerende ruiters gaan op het strand, die moeite hebben hun paarden onder controle te houden? Dat je je paard zonder moeite bij je kunt houden als de rest van de groep voor hem er vandoor spurt. Zal zeker een kwestie zijn van opvoeding, maar ook een teken van een paard dat voldoende in het werk staat. En ook in dat geval afhankelijk van het character van het paard.

Ik vind het persoonlijk een veel groter compliment dat ik mijn geestelijk gehandicapte broer op mijn paard kan zetten en die verder braaf is, dan dat ik zonodig die wedstrijd win.


En om dat te kunnen doen, moet een paard dus heel hard worden gewerkt?
Ik denk dan nog steeds dat het met meer dingen dan hard werken samen hangt of je boven genoemde met je paard kunt doen of niet.
Als je altijd op dezelfde plek in het bos ofzo gaat crossen, dan zal je paard op een gegeven moment op die betreffende plek niet meer te houden zijn. Hoeveel beweging het ook krijgt. En een paard verkeers mak maken, is meer een kwestie van heel vaak confronteren met de weg, dan van hard werken. Maar misschien bedoel je het niet zo.

Met hard werken, moet je ook meer energie in het paard stoppen, opdat het niet vermagert. Op het moment dat je die extra energie niet aanspreekt door te weinig tijd ofzo, zal het paard weer druk kunnen worden.
Naar mate de conditie verbeterd, moet je nog harder werken voor hetzelfde resultaat en nog meer gaan voeren. Dus het wordt een fysieuze cirkel.

Cassidy

Berichten: 75551
Geregistreerd: 08-08-01
Woonplaats: Purmerend

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst door de TopicStarter : 29-04-05 11:17

Hoeft niet. Onder hard werken versta ik niet alleen lichamelijk werk. Ook geestelijk kun je aardig wat van een paard vragen. Een paard dat midden op de kermis staat waar van alles om hem heen gebeurd is even hard aan het werk als een paard dat lichamelijk conditie opbouwt.

Cassidy

Berichten: 75551
Geregistreerd: 08-08-01
Woonplaats: Purmerend

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst door de TopicStarter : 29-04-05 11:39

Himyar schreef:
Cassidy schreef:
Ik vind het persoonlijk een veel groter compliment dat ik mijn geestelijk gehandicapte broer op mijn paard kan zetten en die verder braaf is, dan dat ik zonodig die wedstrijd win.

En om dat te kunnen doen, moet een paard dus heel hard worden gewerkt?


Om dat te kunnen doen moet MIJN paard idd in het werk staan. Of dat hard werk is of niet, als ik een week weinig met haar heb gedaan hoef ik dat anders niet te proberen, daar komen brokken van.

Himyar

Berichten: 4541
Geregistreerd: 14-08-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 11:58

En dan ben je weer terug bij het feit dat die dingen per combinatie verschillend zijn. Mede afhankelijk van bijvoorbeeld de leeftijd van het paard.

Tenfold
Berichten: 1267
Geregistreerd: 04-09-03

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 12:02

@Lusitana: de manier waarop een mens of dier zich op een bepaald moment zich gedraagt is van vele factoren afhankelijk. Erferlijke factoren spelen een rol, net als opvoeding. Maar ook absoluut van de omstandigheden die op zo'n moment spelen. Jij voelt je toch ook niet altijd hetzelfde, ondanks dat je bepaalde erfelijke eigenschappen hebt en dezelfde opvoeding hebt gehad? De uitdrukking heeft wat mij betreft niets met uitputten te maken, dat is slechts een interpretatie..... (net als de manier hoe ik dat gezegde zie een interpretatie is).
Je hoeft de spreuk niet perse negatief te interpreteren. Het hoeft niets te maken te hebben met een paard uitputten om hem braver te krijgen als doel, dat is maar net hoe je er tegen aan kijkt.

Tenfold
Berichten: 1267
Geregistreerd: 04-09-03

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 12:06

Dat het per individu afhankelijk is, is een dooddoener, die al een aantal keren is aangehaald. Zo'n beetje alles is per paard (en degenen die zijn gedrag interpreteerd) verschillend, het zijn immers geen machines.
Mijn ervaringen met diverse totaal verschillende paarden is overeenkomstig de uitdrukking (en dan bedoel ik niet uitputten, maar gewoon goed werken).

Himyar

Berichten: 4541
Geregistreerd: 14-08-01

Re: Paarden hard laten werken of uitputten?

Link naar dit bericht Geplaatst: 29-04-05 12:21

Cassidy schreef:
In de westernsport is er een gezegde dat heet: wet pads make sweet horses. In mijn ogen moet je een paard genoeg te doen geven en toch wel redelijk hard laten werken om een tevreden paard te krijgen die niet om de haverklap schrikt, bokt, je probeert eraf te krijgen. In het zweet rijden is niet erg, twintig minuten galloperen in mijn ogen ook niet. Mits het paard er aan toe is, lichamelijk niets mankeert en er goed om wordt voorbereid: warming up en cooling down zijn belangrijk. En de verdere verzorging natuurlijk.

Kortom, wanneer werkt een paard hard, en wanneer put je hem (bewust of onbewust) uit?
Is een paard waar je hard mee werkt automatisch uitgeput?


Dit was de oorspronkelijke vraag. En dat een eenduidig antwoord hier niet op te geven is, lijkt me dat iedereen het daar over eens is. Dat het ging om een gehandicapte broer op een paard te kunnen laten rijden etc., is zojuist pas gezegd. Dat een paard daarvoor niet te scherp en fris moet zijn, lijkt me duidelijk, maar hoeveel werk het betreffende paard daarvoor nodig heeft zonder uitgeput te raken, tja... Slapen