Bit

Uit Bokt

De trens is een veelgebruikt bit

Naast de stemhulpen, beenhulpen en gewichtshulpen kun je invloed uitoefenen op het paard door middel van een bit. Een bit hangt aan het hoofdstel en zit in de mond van het paard. Het is meestal gemaakt van metaal (Argentaan, Aurigan, roestvrij staal etc.) of rubber, maar ook andere materialen zijn mogelijk. Er bestaan ook bitloze optomingen.

Inwerking

Een optoming kan op verschillende plaatsen op het paardenhoofd inwerken, in de mond:

Lagen
Mondhoeken en lippen
Tong
Gehemelte

En aan de buitenkant op het hoofd:

Nek
Kingroeve
Neusbeen

De meeste optomingen werken op meerdere plaatsen in. Dit kan tegelijk, maar ook na elkaar zijn. Dit is afhankelijk van hoe hard de ruiter aan de teugels trekt.

Een bit wordt vaak gecombineerd met een neusriem, ook deze heeft invloed op de inwerking.

Geschiedenis

Bitten werden gemaakt van touw, beenderen, hoorns of zelfs hardhout. De leeftijd van het bit is niet erg duidelijk, er wordt gesproken van bitten gemaakt van beenderen die uit de jonge steentijd stammen. Er zijn metalen bitten gevonden die uit de bronstijd komen en van origine gemaakt zijn van brons. Bitten werden steeds verder ontwikkeld tot hun hoogtepunt ergens in de 16e eeuw waar het complete martelwerktuigen bleken.

Bitten

Er zijn ontzettend veel verschillende soorten bitten die onderverdeeld kunnen worden in een aantal categoriën:

De stang

De stang wordt in bovengenoemd overzicht niet apart genoemd omdat de verschillende stangen onder de menbitten, westernbitten of combinatiebitten vallen. Al deze verschillende stangen hebben ongeveer dezelfde werking en hetzelfde uiterlijk.

Een stang is een bit dat bestaat uit een ongebroken mondstuk, twee bomen of scharen en een kinketting. De scharen kunnen verschillend van vorm of lengte zijn en ook de kinketting kan van diverse materialen gemaakt zijn. Dit heeft allemaal invloed op de inwerking van de stang.

Het belangrijkste verschil tussen een trens en een stang, is dat een stang indirect inwerkt. Als je aan de teugels van een trens trekt, dan voelt een paard dat onmiddellijk. Als je echter aan de teugels van een stang trekt, bewegen eerst de scharen naar achteren, daarna drukt de kinketting tegen kin aan en pas daarna komt er druk in de mond. Bij harder trekken voelt een paard ook druk achter de oren en de stang kan ook, afhankelijk van de vorm, tegen het gehemelte aan drukken.

De scharen van een stang werken als een hefboom. Met een hefboom ben je veel sterker. Je hoeft dus minder hard aan de teugels te trekken om evenveel kracht uit te oefenen als bij een directe verbinding. De kinketting is essentieel voor de hefboomwerking en mag nooit weggelaten worden.

Een stang, bij correct gebruik, helpt het paard zich te balanceren in de verzameling. Hij dient er niet voor om te zorgen voor nageeflijkheid en dient zeker niet doorgetrokken te worden zoals tegenwoordig vaak zichtbaar is. Dergelijke bitten worden alleen gebruikt bij goed geschoolde paarden, bijvoorbeeld in de dressuur waarbij de ruiter in staat is om heel zachte hulpen met een onafhankelijke hand te geven.

De stang heeft een meer of minder hoge tongboog. De lengte van de scharen van de stang varieert, maar in het algemeen geldt: hoe langer de scharen, des te groter is de druk achter de oren (hefboomwerking).

Een stang wordt veel gebruikt bij het aangespannen rijden en ook in de westernsport. In combinatie met een onderlegtrens wordt de stang gebruikt in de dressuursport

Pasvorm

Het is heel belangrijk dat een bit goed past. Alleen als het goed past, werkt het zoals het bedoeld is. Daarnaast kan een slecht passend bit het paard onnodig pijn doen. Hieronder staan wat richtlijnen weergegeven. Toch is het ook vaak een kwestie van uitproberen wat voor jouw paard het prettigst werkt.

Breedte

Een bit mag niet te breed zijn, dus niet teveel uitsteken aan de zijkanten van de mond, maar het mag ook zeker niet te smal zijn. Een bit heeft de juiste breedte als het mooi tegen de mondhoeken aansluit zonder deze in te klemmen.

Het makkelijkste om de juiste breedte te bepalen is op het oog een schatting te maken en dan een aantal bitten uit te proberen en te kijken hoe ze liggen. Men kan ook een touw in de paardenmond leggen en zo een eerste meting maken. De maat van het bit wordt gegeven als de breedte tussen de ringen of scharen in, dus het deel dat daadwerkelijk in de mond ligt. Dit wil per fabrikant nog wel eens verschillen, het loont de moeite om een bit even na te meten als je twijfelt over de maat.

Dikte

Hoe dik een bit moet zijn, is afhankelijk van de bouw van de mond en de voorkeur van het paard. Er wordt wel gezegd dat een dik bit een vriendelijker bit is en dat een dun bit scherp is, maar dit is lang niet altijd waar. Een paard met een klein en fijn mondje heeft helemaal geen plaats voor een dik bit, voor zo'n paard is een dik bit heel onaangenaam. Ook hier geldt weer dat het een kwestie van uitproberen is wat voor jouw paard de juiste dikte is. Houdt er wel rekening mee dat op dressuurwedstrijden via de KNHS het deel van het bit dat op de lagen rust minstens 1 centimeter dik moet zijn, zowel voor pony's als voor paarden.

Materiaal

Aurigan is een door de firma Sprenger gepatenteerde legering. Het bevat ca 85 % nikkelvrij gemaakt puur koper. Normaliter vindt men koper altijd in verbinding met nikkel omdat er een speciale reinigingsmethode voor nodig is om het nikkel van het koper te scheiden. Het grote aandeel koper moet ervoor zorgen dat het paard uitgenodigd wordt om op het bit te kauwen. Door het oxidatieproces van koper ontstaat een zoete smaak (Sweet Iron) waardoor de paarden het bit gemakkelijker aannemen en afkauwen. Maar toch is een hoog aandeel koper geen garantie voor de gewenste oxidatie. Koper oxideert duidelijk minder wanner nikkel in verbinding komt met aluminium. Koper is een zeer week metaal, waardoor ook bij normaal gebruik de slijtage zeer hoog zou zijn, daarom word bij de legering Silicium toegevoegd die een vrij hoge hardheid heeft .

Argentaan is een veelgebruikte zilverkleurige metaallegering.

RVS: een benaming voor hoogwaardig roestvrij staal. Het is onderhoudsvrij, glad en behoorlijk slijtvast; dit maakt het tot een vaak gebruikt materiaal. Echter doordat het erg smaakloos is, is het voor de paarden niet zo uitnodigend.

IJzer: Door de metaalsmaak worden de speekselklieren geprikkeld.

Rubber: Als een paard voldoende speeksel produceert is het een heel zacht paardvriendelijk materiaal, maar voor paarden die een bit niet of slecht afkauwen (droge mond) werkt het rubber als schuurpapier, die het paard zelfs schade kan toebrengen. Paarden die gereden worden met een rubberbit zouden na verloop van tijd afstompen en slechter gaan reageren op de hulpen van de ruiter. Omdat rubber niet erg slijtvast is zouden rubberbitten voorzien moeten zijn van een ijzeren kern.

Koper op zich te week om te dienen als materiaal voor een bit, maar wordt, doordat het prettig lijkt te smaken, graag door paarden aangenomen. Hierdoor wordt koper als hoofdbestanddeel van een legering gebruikt of ingegoten.

Leder: Wanneer het goed onderhouden wordt is het misschien wel het meest paardvriendelijke materiaal, bij slecht of verkeerd onderhoud wordt het hard en ruw.

Kunststof: een vrij zacht materiaal dat niet erg slijtvast is.

Schuim/foam: Gebruikt met een kern van metaal wordt in de rensport gebruikt voor uiterst gevoelige paarden, maar ook voor paarden die ‘heet’ kunnen zijn.

Gewicht

Echter is niet alleen het materiaal belangrijk, maar ook het gewicht van het bit. Bij de bitten uit metaal/legering heb je massieve maar ook holle mondstukken. Hierbij gaat de definitie dat hol = licht dus zacht voor de paardenmond niet op, hoe lichter het bit hoe zachter de ruiterhand moet zijn. Hoe lichter het bit, hoe gemakkelijker het in de mond beweegt en hoe onrustiger het in de mond ligt. Dit houdt dan niet gelijk weer in dat men het beste een massief bit kan gebruiken. Het voordeel van holle bitten is dat ze in de winter relatief snel op te warmen zijn.

Mondstukken

Ongebroken: Niet te verwarren met een stangbit. We spreken van een ongebroken mondstuk als het mondstuk uit 1 geheel bestaat, dat tegenwoordig meestal licht gebogen is. Eenzijdige inwerking is niet mogelijk.

Enkelgebroken watertrens

Enkelgebroken: Het mondstuk bestaat uit 2 gelijk lange delen die middels een scharnierpunt met elkaar verbonden zijn. Bij druk op de teugels scharniert het bit waardoor de druk op een andere manier verdeeld wordt over lagen, tong en gehemelte.

Dubbelgebroken: Het mondstuk bestaat uit 3 delen, aan weerszijde 2 gelijk lange delen, in het midden een plat, bol, rond stukje dat het mondstuk op 2 plaatsen laat scharnieren. Hierdoor is eenzijdig inwerken mogelijk, en de inklemming van de zijkanten en de inwerking op het gehemelte is minder dan bij een enkelgebroken bit.

Rolletjes: Ieder mondstuk kan van rolletjes voorzien worden om de werking van het mondstuk te versterken. Deze rolletjes kunnen uit 1 metaalsoort zijn maar kan ook een combinatie van metalen zijn. Bij het gebruik van verschillende metalen kan een chemische reactie optreden die een electrische spanning veroorzaakt, wat het paard mogelijk kan voelen. Het gebruik van een rolletjesbit met verschillende metalen is daarom omstreden.

Gedraaid: Als enkelgebroken trens, maar werkt voornamelijk op de tong scherper in.

Bolletjes: Waterford trens. Zeer flexibel mondstuk. Voorkomt dat het paard op het bit gaat 'hangen'.

Tonglepelmondstuk: Door een metaalplaatje aan het mondstuk wordt het paard verhinderd om de tong over het bit te gooien.

Ongebroken mondstuk	Ongebroken mondstuk met tongboog	Enkelgebroken mondstuk	Dubbelgebroken mondstuk
Rolletjes mondstuk	Gedraaid mondstuk	Waterford mondstuk	Fluit mondstuk 6-hoekig
Ongebroken plat mondstuk met tonglepel en koperen rol (Mikmar bit)	Losse tonglepel	Leren (merotisch) bit

Ringen, scharen en knevels

Losse ring: De ringen kunnen vrij draaien aan het mondstuk.

Bus-ring: Dwars op de uiteindes van het mondstuk worden busjes geplaatst waaraan een ring bevestigd wordt.

D-ring: Dwars op de uiteindes het mondstuk is een ring bevestigd die op een D lijkt.

B-ring: Dwars op de uiteindes van het mondstuk is een ring bevestigd die op een B-lijkt.

Knevels: Er onderscheiden zich twee versies, namelijk apart of geïntegreerd in de bitring . Bij de eerste zie je een stangetje dwars op het mondstuk geplaatst met daarachter de ring. Bij de tweede variant lijkt het op een bustrens waarbij de ‘busjes’ verlengd zijn.

Ophaalringen: de teugel wordt aan een bakstuk bevestigd die door twee gaten die boven en onder in de ringen zitten, door het aannemen van de teugel wordt het bit middels een hefboomwerking naar boven geschoven.

Baucher-ringen: Een bustrens variant waar boven op de ringen kleinere ringen op een staafje zijn bevestigd voor het vastmaken van de bakstukken zodat er een hefboomwerking is als de teugels aangenomen worden.

Plaats in de mond

Door het verstellen van het hoofdstel kun je bepalen hoe hoog het bit in de mond komt te hangen. Er wordt vaak als regel gehanteerd dat "een bit niet meer dan 2 plooien in de mondhoeken mag maken", maar zo eenvoudig is het niet. De plaats van de tanden en kiezen en de lengte van de mondspleet zijn ook dingen om rekening mee te houden. Het hoort zo op de lagen te liggen dat het geen tanden of kiezen raakt, de enige manier om dit te controleren is door in de mond te kijken. Een bit dat tegen de tanden aan stoot omdat het te laag hangt is niet prettig. Te hoog is ook niet goed, dan worden de mondhoeken teveel opgetrokken en dit kan pijnlijk worden.

Een stang mag over het algemeen wat lager hangen dan een trens. Als er gereden wordt met stang en trens ontkom je hier zelfs niet aan, de trens moet er immers nog boven.

Bronnen, referenties en/of voetnoten

http://www.wikipedia.com
http://www.sprenger.de
"Het paard, het bit en de ruiter", Getrud Jetten, ISBN 9038406924

Auteurs: Margreet, Showjumper, Alane, Aurora3, Shadow0, Banjer, Bartvb, Ellende, Poes, WendyBZ en 4 anderen

Bokt.nl

Nieuws

Markt

Wiki

Forums

Bit